چەمکی ئیمپراتۆریەت چیتر لە دەقە مێژووییەکاندا قەتیس نەماوە بەڵكو بە ئامرازی جیاواز و ڕووبەری وردترەوە گۆڕاوە بۆ واقیعێکی نوێ. ئەمڕۆ ئیمپراتۆریەتەکان تەنها لە ڕێگەی هێزی سەربازییەوە پێشڕەوی ناكەن، بەڵکو لە ڕێگەی ئابووری، تەکنەلۆژیا، بازاڕی دارایی و هەژموونی کولتووریشەوە. کاریگەریان پێناسە دەکرێنەوە لە ڕێگەی قەرزی مەرجدارو ڕێککەوتنە بازرگانییە نایەکسانەکان وکۆنترۆڵکردنی تەکنەلۆژیا و زانیاری و تەنانەت پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان .
ئەمریکا نوێنەرایەتی مۆدێلێکی ئیمپراتۆریەتێکی ڕانەگەیەندراو دەکات. کاریگەرییەکەی نەک تەنها لەسەر هێزی سەربازی بەڵکو لەسەر تۆڕێکی بەیەکەوە گرێدراوی دۆلار و دامەزراوە داراییە جیهانییەکان و کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیا و هاوپەیمانییە ئەمنییەکانیش وەستاوە. دۆلار دراوێکی نیشتمانییە کە خزمەت بە ئەرکێکی ئیمپراتۆری دەکات؛ لە ڕێگەیەوە سزاکان دەسەپێنرێن، بازرگانی جیهانی بەڕێوەدەبرێت و ئابوورییە نیشتمانییەکان ڕێکدەخرێنەوە. دەستێوەردان لێرەدا هەمیشە پێویستی بە داگیرکاری نییە؛ تەنها بەسە بۆ ئاڕاستەکردنەوەی بازاڕەکان و بڕینی بودجە، یان پێناسەکردنەوەی "شەرعیەتی" سیاسی لە ڕێگەی خیتابی دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤەوە. 
چین ئیمپراتۆرێتەكەی سەرهەڵدەدات بە مۆدێلێکی جیاواز  كە پەیوەستە بە ختابی  كەم و  ژێرخانی زیاتر. دەستپێشخەری ڕێگای ئاوریشمی نوێ تەنها پڕۆژەیەکی گەشەپێدان نییە، بەڵکو نەخشەیەکی درێژخایەنی کاریگەرییە، قەرز و بەندەر و هێڵی ئاسن دەگۆڕێت بۆ ئامرازی پەیوەندی ستراتیژی. چین بەهاکانی خۆی لە ڕووی سیاسییەوە وەک ئەمریکا ناسەپێنێت، بەڵکو  تەواو وابەستەیی ئابووری دەكات .
هەروەها ڕووسیا دەکەوێتە پۆلی سەرهەڵدانەوەی ئیمپراتۆری مۆدێرن، چونکە کایەی کاریگەری خۆی لەسەر بنەمای لۆژیکێکی ئیمپراتۆریدا  لەگەڵ سەدەی بیست و یەکەمدا گونجاندووە.  لەئێستادا  ئایدۆلۆژیای ڕووسی ناسیۆنالیزم و یادەوەری مێژوویی و ئاسایش تێکەڵ دەکات بۆ ئەوەی پاساو بۆ دووبارە ناوەندگەرایی دەسەڵاتی ناوخۆیی و فراوانبوونی دەرەکی بهێنێتەوە بەبەکارهێنانی ئامرازە تێکەڵەکانی وەک وزە و بوونی سەربازی هەڵبژێردراو، ئیستغلالکردنی کەمینەکانی ڕووسی زمان و دەستکاریکردنی یاسا و مێژوو وەک ئارگیومێنتێکی سیاسی.
هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ لە ململانێیەکی توندایە لە نێوان ئەو وڵاتانەی بە ئیمپراتۆریەتی مۆدێرن ناسراون، لەلایەك و لە نێو  پێگەی خۆی لە ناو دەوڵەتێکی لاوازی عێراقدا لەلایەكی دیكەوە. ئەمە لەكاتێكدایە كە هاوسنوورە لەگەڵ وڵاتانی بەهێزی هەرێمایەتی . 
بۆ ئەمەریکا، هەرێمی کوردستان لەمێژە نوێنەرایەتی پێگەیەکی تاڕادەیەک سەقامگیری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی پشێودا و هاوبەشی هاوکاری ئەمنی و قەڵایەک لە بەرامبەر هەڕەشە توندڕەوەکاندا دەکات. بەڵام ئەم پەیوەندییە هەرگیز بێ مەرج نەبووە هەروەها بەپێی ئەولەویەتە فراوانەکانی واشنتۆن لە عێراق و ناوچەکەدا گەورەتر بووە، زۆرجار هەرێمی بە لاوازی هێشتووەتەوە کاتێک سەرنجی بۆ شوێنێکی دیکە دەگۆڕێت. لە ڕوانگەی ئەمریکییەوە سەقامگیری ناوچەكە زیاتر لە "خواستە سیاسییەکانی" کورد بەهای پێدەدرێت.
 تورکیا بە دوو چاویلکە تەماشای هەرێمی كوردستان  دەکات، ئەویش دەرفەت و هەڕەشەیە. لە ڕووی ئابوورییەوە هەریم  دەروازەیەکی گرنگە بۆ هەناردەکردنی وزە و بازرگانی، لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە ئەنقەرە بە قووڵی گومانی هەیە، هەرچەشنە بەهێزبوونێكی هەرێم  بە پێشینەیەک دەبینێت کە ڕەنگە کاریگەری نەرێنی لەسەر سنوورەکانی هەبێت. ئەم گرژییە وەرگێڕدراوە بۆ دەستدرێژی سەربازیی وەرزی و ئامادەبوونی ئەمنی هەمیشەیی، ئەمەش کاریگەریی تورکیا لە حیساباتی ستراتیژی ناوچەکەدا چەسپاندووە.
ئێران وەک بەشێک لە ململانێی بەرفراوانتر لەگەڵ ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی دەڕوانێتە هەرێمی كوردستان. هەوڵدەدات ڕێگری بکات لەوەی ناوچەکە ببێتە سەکۆی هەواڵگریی دوژمنکارانە یان چالاکییە سەربازییەکان، لە هەمان کاتدا پەیوەندییە ئابوورییەکان و کاریگەرییە سیاسییەکان و کوتلە هاوپەیمانەکانی ناو عێراق بەکاردەهێنێت و هەوڵی تەواو ئەدات كە هەرێم لە سنوورێ كۆنترۆڵیدا بهێڵێتەوە  .
هاوکات پەیوەندی نێوان هەرێمی کوردستان و حكومەتی عێراقی فیدراڵی بە ئاڵۆزی ماوەتەوە. ناڕوونییە دەستوورییەکان سەبارەت بە نەوت و دابەشکردنی داهات و دابەشکردنی دەسەڵات ڕێگەیان بە بەغدا داوە بودجە و مووچە وەکو ئیستفزاز بەکاربهێنێت و وابەستەیی دارایی بگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردنی سیاسی. لەم چوارچێوەیەدا، پێگەی هەرێم زیاتر لە ڕێکخستنێکی مەرجدار دەچێت، کە بەردەوام لە ژێر فشاری دەرەکی و ناوخۆییدا دانوستانی بۆ دەکرێت، نەک مافێکی سروشتی.
لەكۆتایدا هەرێمی کوردستان پێویستە گرنگی بە پاراستنی هاوسەنگییەکی ورد لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ بدات  و بەشداریکردنێكی ڕونتری هەبێت لەگەل ئەکتەرە جیهانییەکان بە شێوەیەکی ستراتیژی بۆ دەستەبەرکردنی پشتیوانی ، وەکەڵک وەربگرێت لە دانپێدانانی نێودەوڵەتی و ئامرازەکانی دانوستان بۆ کەمکردنەوەی فشارەکان و سزا ئەگەرییەکان. 

ئەو وتارانەی لە ماڵپەڕی رادیۆی نەوا بڵاودەكرێنەوە تەنها گوزارشت لە بۆچونی نوسەرەكانیان دەكات.




د.پیرۆت محمد امین
پسپۆڕی : دارایی گشتی