لە جیهانی ئابووریی هاوچەرخدا ،هێزێکی نوێ و بێدەنگ سەریهەڵداوە کە سنوورە نەریتیەکانی دەسەڵاتی دەوڵەت دەبەزێنێت. ئەم هێزە لە ناوەندە دیمۆکراتی و نادیمۆکراتییەکاندا بە یەک شێوە کار دەکات، بەڵام بە میکانیزمی جیاواز. کۆمپانیا زەبەلاحەكان و کارتلە داراییە گەورەکان چیتر تەنیا بکەرێکی ئابووری نین کە لە چوارچێوەی یاساکاندا کار بکەن، بەڵکو بوونەتە داڕشتنەوەی خودی یاسا و بڕیارە سیاسیەکان. 
ئەم واقیعە نوێیە پرسیارێکی بنەڕەتی دەورووژێنێت. ئایا بڕیارە سیاسییەکان بوونەتە بارمتەی بەرژەوەندییە داراییەکانی کۆمپانیاکان؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، پێویستە قووڵ ببینەوە لەو تۆڕە ئاڵۆزانەی کە سەرمایە بە سیاسەتەوە دەبەستنەوە، لە لۆبی کۆمپانیاکانەوە تا دەگاتە هێزی دارایی ڕەها کە دەتوانێت چارەنووسی حکومەتەکان بگۆڕێت.
یەکێک لە دیارترین شێوازەکانی کۆنترۆڵکردنی بڕیاری سیاسی لەلایەن کۆمپانیاکانەوە، لە ڕێگەی دەزگا و گرووپەکانی گوشارەوەیە کە بە "لۆبیزم" دەناسرێن. لە پایتەختە گەورەکانی جیهاندا، وەک واشنتۆن، برۆکسل و لەندەن، هەزاران کۆمپانیای لۆبی کار دەکەن کە تاکە ئامانجیان گەیاندنی دەنگی کۆمپانیا گەورەکانە بە گوێی یاسادانەران و بەرپرسانی حکومیدا. 
ئەم پرۆسەیە لە ڕواڵەتدا وەک ڕاوێژکاری یان دابینکردنی زانیاری دەردەکەوێت، بەڵام لە ناوەڕۆکدا جۆرێکە لە کڕینی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆی بڕیارەکان. کۆمپانیاکان لە ڕێگەی دابینکردنی بودجەی کەمپینی هەڵبژاردنی سیاسیەوە، پێگەی خۆیان لە ناوەندەکانی بڕیارداندا مسۆگەر دەکەن. 
کاتێک سیاسییەک دەزانێت کە سەرکەوتنی لە هەڵبژاردنی داهاتوودا بەندە بە پاڵپشتی دارایی کۆمپانیایەکی دیاریکراوەوە، شێوازی دەنگدانی لەسەر پرۆژەیاساکان بە ئاراستەی بەرژەوەندی ئەو کۆمپانیایە دەبێت، تەنانەت ئەگەر ئەوە لەسەر حیسابی بەرژەوەندی گشتی هاووڵاتیانیش بێت. ئەم پەیوەندییە بەرژەوەندیە تەنیا لە کاتی کەمپینەکاندا ناوەستێت، بەڵکو دیاردەیەکی مەترسیدارتری لێ دەکەوێتەوە كە بریتیە لە گۆڕینەوەی بەردەوامی پۆستەکان لە نێوان کەرتی گشتی و کەرتی تایبەتدا. 
زۆرجار بەرپرسە باڵاکانی حکومەت، وەزیرەکان، یان ڕاوێژکارە یاساییەکان دوای جێهێشتنی پۆستەکانیان دەبنە ڕاوێژکار یان بەڕێوەبەر لەو کۆمپانیایانەی کە پێشتر خۆیان چاودێرییان دەکردن. بە پێچەوانەشەوە، بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاری کۆمپانیاکان دەهێنرێنە ناو کەرتی گشتی و پۆستی هەستیاریان پێ دەسپێردرێت.
 ئەم خولانەوەیە وادەکات کە سنووری نێوان پاراستنی بەرژەوەندی نیشتمانی و قازانجی کۆمپانیاکان لێڵ بێت، و یاساکان بە شێوازێک دابڕژرێن کە پێشوەختە خزمەت بە بازاڕی ئازاد و پشکەکانی ئەو کۆمپانیایانە بکات، نەک پاراستنی مافی بەکاربەر یان ژینگە.
کاریگەری کۆمپانیاکان لە بواری ژینگەدا ڕوونترین نموونەی ئەم دۆخەیە. بۆ چەندین دەیە، کۆمپانیا گەورەکانی بواری وزە و نەوت زانیاری تەواویان لەسەر مەترسییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا هەبوو، بەڵام ملیۆنان دۆلاریان خەرج کرد بۆ شاردنەوەی ئەو ڕاستییانە و دروستکردنی گومان لە ناوەندە زانستییەکاندا. چونکە گۆڕانکاری بەرەو وزەی پاک دەبووە هۆی کەمبوونەوەی قازانجەکانیان. ئەمە نیشان دەدات کە چۆن ستراتیژی درێژخایەنی وڵاتان دەکرێتە قوربانی ستراتیژی کورتخایەنی دارایی کۆمپانیاکان.
جگە لە لۆبی ڕاستەوخۆ، کۆمپانیاکان هێزێکی تری گەورەیان هەیە کە بریتییە لە"باجدانی پێچەوانە". لە ژینگەی ئابووری جیهانگیریدا، کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان دەتوانن بە ئاسانی سەرمایە و کارگەکانیان لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر بگوازنەوە. ئەم توانای جووڵەیە وەک چەکێک بەکاردێت لە دژی حکومەتەکان. 
کاتێک حكومەتێك بڕیار دەدات باج لەسەر کۆمپانیاکان زیاد بکات بۆ دابینکردنی خزمەتگوزاری گشتی، یان یاسای توندتر بۆ پاراستنی مافی کرێکاران دەربکات، کۆمپانیاکان هەڕەشەی جێهێشتنی وڵاتەکە و گواستنەوەی وەبەرهێنانەکانیان دەکەن بۆ شوێنێکی تر کە باجی کەمتر بێت .
 ئەم جۆرە  باجە وادەکات حکومەتەکان لە ترسی بەرزبوونەوەی ڕێژەی بێکاری و داکشانی ئابووری، پاشەکشە لە بڕیارە چاکسازییەکانیان بکەن و یاساکان بە دڵی کۆمپانیاکان هەموار بکەنەوە.
پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا ڕەهەندێکی نوێی بەم باڵادەستییە بەخشیوە. کۆمپانیا زەبەلاحەکانی بواری تەکنەلۆجیا کۆنترۆڵی شادەماری زانیاری جیهان دەکەن. لە ڕێگەی کۆکردنەوەی داتای بەکارهێنەران و بەکارهێنانی ئەلگۆریتمە هۆشمەندەکانەوە، ئەم کۆمپانیایانە دەتوانن ئاراستەی بیرکردنەوەی گشتی بگۆڕن و کاریگەری ڕاستەوخۆ دروست بکەن. 
ئەم باڵادەستییە تەنیا لە ئاستی ناوخۆی دەوڵەتاندا ناوەستێت، بەڵکو شەرعییەتی خۆی لە ڕێگەی ڕێککەوتننامە بازرگانییە نێودەوڵەتییەکانەوە بەهێز دەکات. زۆرجار لەم ڕێککەوتننامانەدا بەندێک جێگیر دەکرێت کە ڕێگە بە کۆمپانیاکان دەدات سکاڵای یاسایی لە دژی دەوڵەتەکان تۆمار بکەن لە دادگا تایبەتە نێودەوڵەتییەکاندا، ئەگەر بڕیارێکی سیاسی یان یاسایی دەوڵەتەکە ببێتە هۆی کەمکردنەوەی قازانجە چاوڕوانکراوەکانی کۆمپانیاکە. 
بۆ نموونە، ئەگەر دەوڵەتێک بڕیارێکی تەندروستی بدات بۆ قەدەغەکردنی ماددەیەکی کیمیایی زیانبەخش، کۆمپانیای بەرهەمهێنەر دەتوانێت داوای قەرەبووی ملیۆنان دۆلار بکات. ئەمە جۆرێکە لە سەروەری یاسایی کۆمپانیاکان بەسەر سەروەری گەلاندا، کە تێیدا دادگایەکی بازرگانی تایبەت دەتوانێت بڕیاری پەرلەمانی وڵاتێک پووچەڵ بکاتەوە یان باجێکی قورس بەسەر خەزێنەی گشتیدا بسەپێنێت.
سیستەمی دارایی جیهانی و بانکە وەبەرهێنەرە گەورەکانیش ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لەم هاوکێشەیەدا. ئەوان لە ڕێگەی دیاریکردنی پلەی متمانەی دارایی وڵاتانەوە، دەتوانن ئابووری دەوڵەتێک ببووژێننەوە یان دایڕوخێنن. 
لەحاڵەتی دووەمدا دەبێتە هۆی ڕاکردنی وەبەرهێنەران و بەرزبوونەوەی سوودی قەرزەکان، کە لە کۆتاییدا حکومەتەکە ناچار دەکات چۆک دابدا و سیاسەتی تەنگپێهەڵچنین بەسەر گەلەکەیدا بسەپێنێت بۆ ڕزگارکردنی سیستەمە داراییەکە. لەم دۆخەدا، بڕیاردەری ڕاستەوخۆ وەزیری دارایی یان سەرۆک وەزیران نییە، بەڵکو ڕێنماییەکانی سندوقی نێودەوڵەتی و بانکە گەورەکانن. 
لە کۆتاییدا، کۆنترۆڵکردنی بڕیارە سیاسییەکان لەلایەن کۆمپانیاکانەوە چیتر بیردۆزێکی پیلانگێڕی نییە، بەڵکو واقیعێکی پێکهاتەیی سیستەمی ئابووری هاوچەرخە. تێکەڵبوونی پارە و سیاسەت گەیشتووەتە قۆناغێکی مەترسیدار لەسەر ئاستی جیهانی. تا ئەو کاتەی کە بەرژەوەندی ئابووری کۆمپانیاکان لە سەرووی بەرژەوەندی مرۆیی و ژینگەییەوە بێت، بڕیارە سیاسییەکان تەنیا ڕەنگدانەوەی خواستەکانی خاوەن پشکەکان دەبن.

د.پیرۆت محمد امین
پسپۆڕی : دارایی گشتی

ئەو وتارانەی لە ماڵپەڕی رادیۆی نەوا بڵاودەكرێنەوە تەنها گوزارشت لە بۆچونی نوسەرەكانیان دەكات.