نەوا-
لە ڕووكەشدا، وا دەردەكەوێت پەكین گەورەترین سوودمەندی جەنگی دژی ئێران بێت،  ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا جارێكی تر لە ڕووی سەربازی و داراییەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگلێتەوە، كەشتیگەلە فڕۆكەهەڵگرەكان و مووشەك و سیستمە بەرگرییە ئاسمانییەكانی لە ئاسیاوە بۆ بەرەیەكی تر دەگوازێتەوە، ئەمەش وای كردووە گومانی هاوپەیمانە ئاسیاییەكانی ئەمریكا بەرامبەر بەو بەڵێنەی واشنتن زیاتر بێت كە دەیگوت "زەریای هیندی و هێمن" ئەولەویەتی ستراتیژی ئەوان دەبێت.
ئەمە بە تەنیا دیارییەكی سیاسیی بەنرخە بۆ چین، چونكە فشارەكان لەسەر سنوورە دەریاییەكانی كەم دەكاتەوە و ماددەیەكی پڕوپاگەندەیی ئامادەی دەداتێ دەربارەی "پاشەكشێ"ی واشنتن و پەرشوبڵاویی سەرچاوەكانیـ ، بەڵام ئەم وێنەیە تەواو نییە  چونكە چین، سەرەڕای ئەوەی لە زۆرێك لە ئابوورییەكانی تری ئاسیا باشتر ئامادەیە، بەڵام هێشتا گەورەترین هاوردەكاری وزەیە لە جیهاندا، و ئەوەی بە گەرووی هورمزدا تێدەپەڕێت دەست بۆ دەمارە سەرەكییەكانی ئاسایشی ئابووری و پیشەسازیی ئەو وڵاتە دەبات، بۆیە پرسیارە هەرە گرنگەكە ئەوە نییە ئایا پەكین تەنیا قازانج دەكات یان نا، بەڵكو ئەوەیە ئایا دەستكەوتە سیاسییەكانی دەتوانن لەبەردەم تێچووی بەرزی وزە و پچڕانی زنجیرەی دابینكردندا خۆ بگرن؟

یەكەم دەستكەوتی چین سیاسی و ستراتیژییە،  جەنگەكە واشنتنی ناچار كرد كە بنكە بەرگرییە پێشكەوتووەكانی لە ئاسیاوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگوازێتەوە، لە نێویاندا سیستمی "پاد" لە كۆریای باشوور، هەروەها مەترسییەكان لەسەر دواكەوتنی گەیاندنی چەك و تەقەمەنی بۆ هاوپەیمانە ئاسیاییەكانی وەك ژاپۆن و تایوان زیادی كردووە.
ئەم گۆڕانكارییە گورزێك لەو پەیامە دەدات كە ئیدارەكانی ئەمریكا ساڵانێكە دووبارەی دەكەنەوە دەربارەی ئەولەویەتی ڕووبەڕووبوونەوەی چین لە ئاسیا، ئەمە ئەو گێڕانەوەیەی پەكین بەهێز دەكات كە دەڵێت ویلایەتە یەكگرتووەكان هێزێكی ماندووە بە دەست قەیرانە جۆراوجۆرەكانەوە و ناتوانێت بۆ ماوەیەكی درێژ سەرنجی بخاتە سەر یەك بەرە، تێچووی ئەمریكاش بە خێرایی لە هەڵكشاندایە، بەپێی ئەو خەمڵاندنانەی دراونەتە كۆنگرێس، تێچووەكە تەنیا لە شەش ڕۆژی یەكەمدا ١١.٣ ملیار دۆلاری تێپەڕاندووە، ئەمەش گومانەكان لەسەر بەردەوامیی ئەم دەستێوەردانە زیاتر دەكات.

لە دیدگایەكی تەنیا چینییەوە، هەر جۆرە كەمبوونەوە و بەكارهێنانی جبەخانەی ئەمریكا، بەتایبەت بەرگرییە ئاسمانییەكان و مووشەكە بەرپەرچدەرە گرانبەهاكان، وەك هەواڵێكی باش بۆ پەكین هەژمار دەكرێت، ویلایەتە یەكگرتووەكان لە ساڵی ٢٠٢٥دا تەنیا نزیكەی ٦٠٠ مووشەكی بەرپەرچدەری "پاتریۆت"ی بەرهەمهێناوە، لە كاتێكدا خەمڵاندنە میدیاییەكانی ئەمریكا ئاماژە بەوە دەكەن كە لە كەمتر لە دوو هەفتەی جەنگدا سەدان مووشەك بەكارهێنراون، ئەمەش كەلێنێكی گەورە لە نێوان خێرایی بەكارهێنانی سەربازی و توانای پیشەسازی بۆ قەرەبووكردنەوە دەخاتە ڕوو، ئەمە ڕێك ئەو جۆرە ئاماژەیەیە كە چین چاودێری دەكات، كاتێك بیر لە هاوسەنگیی ڕێگری لە دەوروبەری تایوان و دەریای چینی باشوور دەكاتەوە.

بابەتەكە تەنیا داخورانی كۆگای چەكەكانی ئەمریكا نییە، بەڵكو مەودایەكی نوێی مانۆڕكردنی هێناوەتە ئاراوە، ڕاپۆرتێكی ڕۆژنامەی "واشنتن پۆست" ئاماژەی بەوە كردووە كە چین كارەكانی پڕكردنەوەی دەریا و بیناسازی لەو شوێنانەی كێشەیان لەسەرە لە دەریای چینی باشوور چڕكردووەتەوە، ئەمەش لە كاتێكدایە كە هێزە ناوچەییەكان زیاتر نیگەرانن و متمانەیان كەمبووەتەوە كە واشنتن بتوانێت لە یەك كاتدا هەموو بەرەكانی جەنگ داپۆشێت، بەڵام ئەم دەرفەتە بە واتای سەركەوتنی كۆتایی نایەت، بەڵكو تەنیا بوارێكی زیاتر بۆ فشارخستنە سەر دەداتە پەكین، نەك سەركەوتنێكی ئامادەكراو.
ڕێڕەوی دووەم ئاڵۆزترە، چونكە ئابوورییە،  چین لە ساڵانی ڕابردوودا بە چڕی وەبەرهێنانی كردووە لە دروستكردنی كۆگای ستراتیژیی نەوت و كاڵا گرنگەكانی تر، ئەمەش لەگەڵ هۆشدارییە بەردەوامەكانی "شی جین پینگ"دا یەكدەگرێتەوە سەبارەت بە "خراپترین سیناریۆكان".
ڕۆژنامەی "فایننشال تایمز" مەزەندەی دەكات كە یەدەگی نەوتی پەكین لە ئێستادا لە نێوان ١.١ بۆ ١.٤ ملیار بەرمیل بێت، هەندێك خەمڵاندنی تریش باس لە زیاتر لە ٢ ملیار بەرمیل دەكەن،هەندێك لەم ئامارانە بەو مانایە دێن كە چین ئەوەندەی نەوت هەیە كە بەشی زیاتر لە ١٠٠ ڕۆژی هاوردەكردن بكات، ئەمەش وای لێدەكات لە زۆربەی ئابوورییەكانی تری ئاسیا باشتر ئامادە بێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەر شۆكێكی كاتی لە دابینكردنی وزەدا.
لە ڕاستیدا پەكین تەنیا بە كۆكردنەوەی یەدەگی ستراتیژی نەوەستاوە، بەڵكو دەستی كردووە بە بەكارهێنانی ئامرازەكانی بەڕێوەبردنی تەقینەوەی قەیرانەكان،لە مانگی ئازاردا (مارس) فەرمانی ڕاگرتنی هەناردەكردنی سووتەمەنی پاڵاوكراوی داوە بۆ پاراستنی بازاڕی ناوخۆیی، هەروەها دەستی كردووە بە خستنەبازاڕی پێشوەختەی یەدەگی پەین (كیمیایی) بۆ كۆنتڕۆڵكردنی كەمیی دابینكردن و بەرزبوونەوەی نرخەكان، هاوكات كۆمپانیا گەورەكانی پاڵاوتن هەنگاو دەنێن بۆ كەمكردنەوەی پڕۆسەی چارەسەركردن و ئاراستەكردنەوەی بەرهەمهێنان بەرەو سووتەمەنی ناوخۆیی، لە جیاتی بەرهەمە پترۆكیمیاییەكان كە قازانجیان كەمترە.
ئەم هەنگاوانە ئەوە دەخەنە ڕوو كە چین تەنیا تەماشاكار نییە، بەڵكو بە لۆژیكێكی بەرگرییانەی پێشوەختە قەیرانەكە بەڕێوە دەبات، كە ئامانج لێی ڕێگریكردنە لە گواستنەوەی شۆكە دەرەكییەكان بۆ ناوخۆی كۆمەڵگا و كەرتی پیشەسازی وڵاتەكە.
 
بەڵام ئەم پاراستنە ڕەها نییە، چونكە نزیكەی سێیەكی هاوردەی نەوتی چین و چارەكێكی هاوردەی غازی ئەو وڵاتە، بەپێی خەمڵاندنەكان، بە گەرووی هورمزدا تێدەپەڕن،و ئاژانسی "ڕۆیتەرز" ئاماژەی بەوە كردووە كە نیوەی دابینكردنی نەوتی چین لە ناوچەی كەنداوەوە دێت و بە گشتی ئاسیا بۆ دابینكردنی ٦٠٪ی نەوتەكەی پشت بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبەستێت.
هەرچەندە بەشێك لە بارە نەوتەكانی چین یان ئێران هێشتا بە گەرووەكەدا تێدەپەڕن، بەڵام هەر داخستنێكی درێژخایەن یان نیمچە تەواوی گەرووەكە، تێچووی گواستنەوە و دڵنیایی (تأمین) بەرز دەكاتەوە و فشار دەخاتە سەر قازانجی پاڵاوگەكان، هەروەها زنجیرەی ماددە سەرەتاییەكان لە غازەوە تا دەگاتە پەین و كبریت و میسانۆڵ تێكدەدات.
 ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە ئەوەی ئێستا ڕوودەدات بە "گەورەترین پچڕانی نەوت لە مێژوودا" وەسف دەكات، لەگەڵ پێشبینی كەمبوونەوەی دابینكردنی جیهانی لەم مانگەدا بە بڕی ٨ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێكدا؛ ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت كە بابەتەكە تەنیا گۆڕانكارییەكی كاتیی نرخ نییە.
لێرەدا سنووری قازانجەكانی چین دەردەكەوێت؛ پەكین دەتوانێت جەنگەكە لە ڕووی دیپلۆماسییەوە بەكاربهێنێت و سوود لە پاڵنەری هەندێك وڵاتی ئاسیا وەربگرێت بۆ زیاتر "پشتبەستن بە خۆیان" لە جیاتی پشتبەستنی تەواو بە چەتری پاراستنی ئەمریكا. هەروەها قەیرانەكە ڕەنگە چین هان بدات بۆ قووڵكردنەوەی پەیوەندییەكانی وزە لەگەڵ ڕووسیا، كە هەناردەكردنی لە ڕێگەی هێڵی "سیبیریا ١"ەوە بۆ چین لە ساڵی ڕابردوودا بۆ ٣٨.٨ ملیار مەتر سێجا بەرزبووەوە، لە كاتێكدا پڕۆژەی "سیبیریا ٢" هێشتا وەك پێشنیار ماوەتەوە سەرەڕای جیاوازییەكانی سەر نرخ. جگە لەوەش، بەپێی "ڕۆیتەرز"، پاڵاوگە چینییەكان پێشتر بڕێكی زۆر لە نەوتی خاوی ئێران و ڕووسیایان بە نرخێكی هەرزان كۆكردووەتەوە، ئەمەش وەك "سەرینێكی بەرگری" (وسادە) كورتخایەن بۆیان كاری كردووە.

بەڵام گۆڕینی هەموو ئەمانە بۆ دەستكەوتێكی ستراتیژی گەورە، ڕووبەڕووی سێ ئاستەنگ دەبێتەوە: یەكەمیان ئەوەیە كە چین ــ بە پێچەوانەی ئەمریكاوە ــ خاوەنی ئازادیی جووڵەی دەریایی و جیۆسەربازیی جیهانی نییە بۆ پاراستنی ڕێگاكانی وزە ئەگەر ململانێكان درێژە بكێشن. دووەمیان، سوودمەندبوونی پەكین لە سەرقاڵبوونی واشنگن، ئەو كەلێنە گەورەیەی هێز پڕ ناكاتەوە كە لە نێوانیاندا هەیە، چ لە ڕووی بڵاوبوونەوەی سەربازی، تۆڕی هاوپەیمانییەكان، یان كۆنترۆڵكردنی تەكنەلۆژیای دارایی و دەریایی، سێیەمیان، پەكین خۆی دەپارێزێت لە تێوەگلان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ؛ چونكە ئابوورییە سستەكەی بەرگەی شۆكێكی وزەی درێژخایەن و تێچوویەكی زۆر ناگرێت.
بۆیە تاوەكو ئێستا چین زیاتر خەریكی "بەڕێوەبردنی مەترسییەكانە" نەك قۆستنەوەی جەنگەكە بۆ هێرشكردن. پەكین دانوستان دەكات بۆ گەرەنتیكردنی تێپەڕبوونی هەندێك بارە نەوت، سووتەمەنی لەناو بازاڕی ناوخۆیی دەهێڵێتەوە و یەدەگەكان بە وریایی بەكاردەهێنێت، بێ ئەوەی وەك هێزێك ڕەفتار بكات كە دڵنیا بێت هاوسەنگیی هێزی جیهانیی سەرەوژێر كردووە.
كۆتایی بابەتەكە ئەوەیە كە چین بە كردەیی سوود لە جەنگی ئێران دەبینێت، بەڵام سوودەكەی نە ڕاستەوخۆیە و نە بێ تێچووشە، پەكین لە پەرتەوازەبوونی ئەمریكا و درزكەوتنی متمانەی ئاسیا بە واشنتن و ئەو بۆشاییەی بەهۆی پاشەكشێی ئەمریكاوە دروست بووە، قازانج دەكات، بەڵام لە هەمان كاتدا، ڕووبەڕووی تاقیكردنەوەیەكی سەخت بووەتەوە بۆ ئاسایشی وزە و توانای گۆڕینی یەدەگ و نەرمیی پیشەسازییەكەی بۆ پارێزبەندییەكی ڕاستەقینە.
بۆیە پەكین ئەمڕۆ لە پێگەی "سوودمەندێكی نیگەران" دایە: لە ڕووی دیپلۆماسییەوە بەهێزترە، بەڵام لە ڕووی ئابووری و ستراتیژییەوە دەستكراوە نییە، تا ڕادەیەك لەبەرامبەر شۆكەكاندا پارێزراوە، بەڵام بە تەواوی لێیان بەدوور نییە.

سەرچاوە /ئەلشەرق لئەوسەت