نەوا-
لەو كاتەی كە دۆناڵد تڕەمپ، سەرۆكی ئەمریكا ئێوارەی شەممە چاودێری ڕكابەرییەكانی «یو ئێف سی» دەكرد لە میامی، جەی دی ڤانس-ی جێگری كۆتاییەكی نائومێدكەری خستە بەردەم ئومێدەكانی ئاشتی، ئەویش بە ڕاگەیاندنی شكستی گفتوگۆ ماراسۆنییەكان لەگەڵ ئێران لە پاكستان.
جیهان زۆری پێنەچوو بۆ ئەوەی كاردانەوەی كۆشكی سپی بزانێت؛ تڕەمپ بەیانی یەكشەممە سەپاندنی «گەمارۆی دەریایی» هەمەلایەنەی بەسەر ڕێڕەوە ئاوییە هەستیارەكاندا ڕاگەیاند، لە هەنگاوێكدا كە ئامانج لێی گۆڕینی داینامیكی ئەو جەنگەیە كە لە شوباتی ڕابردووەوە هەڵگیرساوە، كە تێیدا تڕەمپ ڕووبەڕووی سەختییەكی زۆر دەبێتەوە بۆ چۆنیەتی چوونەدەرەوە لێی، دوای ئەوەی تواناكانی تارانی بە كەم سەیر كردبوو لە خنكاندنی بازرگانی وزەی جیهانی، ئەمە بەگوێرەی ڕۆژنامەی «فاینانشاڵ تایمز».
لە كاراكاسەوە بۆ تاران
تڕەمپ لە ڕێگەی ئەم وەرچەرخانە ستراتیژییەوە هەوڵ دەدات «نموونەی ڤەنزوێلا» جێبەجێ بكات كە بووە هۆی ڕووخانی مادۆرۆ، بەڵام ئەمجارەیان لە زیندووترین ڕێڕەوەكانی جیهاندا. ئەو گەمارۆیەی كە جێبەجێكردنی بە شێوەیەكی كردەیی لە ڕۆژی دووشەممەوە دەست پێدەكات، ئامانجی خنكاندنی توانای دارایی بەرگری ئێرانە لە ڕێگەی ڕێگریكردن لە هەناردەكردنی نەوت و ڕێگریكردن لە تاران لە كۆكردنەوەی باجی تێپەڕبوونی زۆرەملێ.
تڕەمپ بە تۆنێكی توند و بڕیاردەرانە بە تۆڕی «فۆكس نیوز»ی ڕاگەیاند: «گەمارۆیەكی تەواوەتی جێبەجێ دەكەین.. ڕێگە بە ئێران نادەین پارە لە فرۆشتنی نەوتەوە بەدەست بهێنێت.. ئەوەمان لە ڤەنزوێلا كرد و شتێكی هاوشێوە لێرەش دەكەین، بەڵام لە ئاستێكی زۆر بەرزتردا».
هەڕەشەی ڕاستەوخۆ بۆ سەقامگیری وزە و ئاگربەست
شیكەرەوان پێیان وایە ئەم ئۆپەراسیۆنە سەربازییە مەترسی تێكدانی سەقامگیری بازاڕەكانی وزەی جیهانی لێ دەكرێت بە شێوەیەكی بێ وێنە، ئەمەش ڕەنگە ببێتە هۆی شەپۆلێكی نوێی گرانبوونی نرخی نەوت كە تێپەڕ بێت لەوەی لە سەرەتای ململانێكاندا ڕوویدا.
مەترسییەكە تەنها لە لایەنی ئابووریدا كورت نابێتەوە، بەڵكو درێژ دەبێتەوە بۆ هەڕەشەكردن لەو "ئاگربەستە" فشەڵەی كە ڕۆژی سێشەممەی ڕابردوو لە نێوان واشنتۆن و تاراندا ڕێككەوتنی لەسەر كرابوو، ئەمەش زەنگێكە بۆ گەڕانەوەی ڕووبەڕووبوونەوە ڕاستەوخۆكان.
لەو چوارچێوەیەدا، جێنیفر كاڤانۆ، بەڕێوەبەری شیكاری سەربازی لە پەیمانگای «Defense Priorities» لە واشنتۆن ڕایگەیاند، داخستنی تەواوەتی گەرووەكە دەبێتە هۆی بازدانی شێتانەی نرخەكان، ئەمەش ئیدارەی ئەمریكا دەخاتە ژێر فشارێكی نێودەوڵەتی گەورە و ڕاستەوخۆوە.
كاڤانۆ ئەوەشی بۆ زیاد كرد كە ئەم بڕیارە بە ڕوونی ڕەنگدانەوەی ئاستی ئەو "بێزارییەیە" كە سەرۆك تڕەمپ هەستی پێدەكات، و ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە گەیشتووەتە "كۆتایی بژاردە بەردەستەكانی" بۆ چوونەدەرەوە لە قەیرانی ئەو جەنگەی كە لە شوباتی ڕابردووەوە دەستی پێكردووە، بەگوێرەی ڕۆژنامەی «فاینانشاڵ تایمز».
دەكرێت مەترسییە جیۆپۆلیتیكییە لێكەوتووەكان لەم خاڵانەی خوارەوەدا كورت بكرێنەوە:
داخورانی پاڵپشتی نێودەوڵەتی: فشار خستنە سەر دابینكردنی وزەی جیهانی ڕەنگە هاوپەیمانەكانی واشنتۆن دژی سیاستە گرژییەكانی لە ناوچەكەدا وەربگێڕێت.
هەرەسهێنانی ڕێڕەوی دیپلۆماسی: گەمارۆی دەریایی بە كردەیی كۆتایی بە هەر دەرفەتێك دەهێنێت بۆ پەرەپێدانی ئاگربەستی ئێستا بۆ ڕێككەوتنی ئاشتی هەمیشەیی.
تەقینەوەی نرخەكان: خەمڵاندنەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە بازاڕەكان ڕەنگە بەرگەی شۆكێكی نوێی دابینكردن نەگرن، ئەمەش گەمارۆكە دەكاتە "چەكێكی دووسەر" كە هەمان ئەو بڕەی لە ناوخۆی ئێران دەدات، لە ئابووری جیهانیش دەدات.
هەڵئاوسانی جیهانی لە "خولگەیەكی كوشندەدا"
شۆكەكە تەنها لە نەوتدا ناوەستێت؛ شارەزایان هۆشدارییان داوە كە نرخی پەین و هیلیۆم - كە دوو پێداویستی سەرەكین بۆ بەرهەمهێنانی خۆراك و نیمچەگەیەنەرەكان - بەردەوام دەبن لە بەرزبوونەوە، ئەمەش هەڵئاوسانێكی جیهانی خێرا بەهێزتر دەكات. بانكی "باركلایز" ئاماژەی بەوە كردووە كە ئەو "برینە ئابوورییانەی" كە لە ئەنجامی هێرشەكان بۆ سەر دامەزراوەكانی وزە دروست بوون، ڕەنگە دابینكردنی وزەی ئاسیای تازەپێگەیشتوو بخاتە ژێر فشارێكی بەردەوامەوە، لە كاتێكدا سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانكی جیهانی خۆیان ئامادە دەكەن بۆ كەمكردنەوەی پێشبینییەكانی گەشەی جیهانی و بەرزكردنەوەی پێشبینییەكانی هەڵئاوسان.
چین لە نێوان بەرداشی ئاگردا
گەمارۆی ئەمریكا بۆ سەر گەرووی هورمز، وڵاتی چین كە خاوەنی دووەم گەورەترین ئابوورییە لە جیهاندا، دەخاتە ڕووبەڕووبوونەوەیەكی ڕاستەوخۆ و هەستیار لەگەڵ ئیدارەی تڕەمپ؛ چونكە پەكین تا ئێستاش گەورەترین هاوردەكار و كڕیاری نەوتی ئێرانە، و بەردەوامی ڕۆیشتنی ئەم بارە نەوتانە بە ناو گەرووەكەدا لە سەرەتای هەڵگیرسانی جەنگەكەوە، وەك دەمارێكی ژیان بۆ تاران و تەحەدایەكی ئاشكرا بۆ ویستی ئەمریكا دەبینرێت.
شیكەرەوان پێیان وایە سەپاندنی قەدەغەیەكی گشتگیر بەسەر ئەو تانكەرانەی كە نەوتی خاوی ئێران هەڵدەگرن، مەترسی بڕینی ئەم دابینكردنە گرنگە بۆ سەر چین دروست دەكات، ئەمەش ڕەنگە ببێتە هۆی هەڵگیرسانی گرژییەكانی نێوان واشنتۆن و پەكین بۆ ئاستێكی بێ وێنە، بەتایبەتی كە ئەم پەرەسەندنە پێش سەردانە بڕیارلێدراوەكەی تڕەمپ بۆ چین دێت لە مانگی داهاتوودا.
فشارەكانی ئەمریكا تەنها لە سنووری گەمارۆی دەریاییدا نەوەستاون، بەڵكو درێژبوونەتەوە بۆ "جەنگێكی بازرگانی" هاوتەریب؛ بە جۆرێك ئیدارەی تڕەمپ هەڕەشەی سەپاندنی باجی گومرگی زیادەی قورسی كردووە كە دەگاتە ٥٠ لەسەد بەسەر كاڵا هاوردەكراوەكانی چیندا، ئەگەر بێتو بسەلمێنرێت كە پەكین كەرەستەی بەرگری پێشكەوتووی داوە بە تاران. ئەم بژاردەیە سەركردایەتی چین دەخاتە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی سەخت بۆ هاوسەنگكردنی نێوان ئاسایشی وزە و بەرژەوەندییە بازرگانییەكانی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكاندا.
لە كاتێكدا هەندێك شارەزا پێیان وایە تڕەمپ ڕەنگە لەم هەڕەشانە پاشەكشە بكات بۆ ئەوەی دوور بكەوێتەوە لە پێكدادانێكی گشتگیر، بەڵام دانانی چین لە لیستی ئامانجەكان لە چوارچێوەی ستراتیژیی گەمارۆكەدا، ئەگەری هەڵەی خەمڵاندن زیاد دەكات كە ڕەنگە هێزە گەورەكان ڕابكێشێت بۆ ململانێیەك كە سنوورەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ببەزێنێت و بگاتە دڵی سیستەمی بازرگانی جیهانی.
پشتی پەردەی ئیسلام ئاباد
بەرپرسانی ئەمریكا ئاشكرایان كردووە كە بڕیاری گەمارۆكە لە ئەنجامی ئەوە هاتووە كە ناویان ناوە "كەللەڕەقی ئێران" لە گفتوگۆكانی ئیسلام ئاباددا، كاتێك تاران داواكارییە توندەكانی واشنتۆنی ڕەتكردەوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوەكانی پیتاندنی یۆرانیۆم و ڕاگرتنی هاوكاری دارایی بۆ گروپە وەكالەتدارەكان.
لە كاتێكدا ڤانس هیوادارە ئەم فشارە تاران ناچار بكات بە تەسلیمبوون، پرۆفیسۆر وێڵی نەسر پێی وایە تاران گرەو لەسەر ئەوە دەكات كە "خنكانی جیهانی" لە بەرژەوەندی ئەودایە، ئەویش لە ڕێگەی خستنی ئابووری نێودەوڵەتی بۆ ژێر فشارێك كە واشنتۆن بەرگەی نەگرێت، و هۆشداریش دەدات لە ئەگەری درێژبوونەوەی وەڵامی ئێران بۆ داخستنی گەرووی باب المندب-یش.

كێشە و ئاستەنگییە مەیدانییەكان
كاڤانۆ پرسیارێكی هەستیار و جیدی سەبارەت بە واقیعی جێبەجێكردنی بڕیارەكە دەورووژێنێت: «ئەی چی ئەگەر ئەو كەشتییەی تێپەڕ دەبێت سەر بە وڵاتێكی هاوپەیمان بێت و بڕیار بدات باجەكە بە ئێران بدات بۆ ئەوەی لە پێكدادان دوور بكەوێتەوە؟ ئایا ئەمریكا دەست دەگرێت بەسەر تانكەرەكانی هاوپەیمانەكانی یان كەشتییەكانی چیندا؟».
شیكەرەوان هۆشداری دەدەن لەوەی كە بەراوردكردن لەگەڵ ڤەنزوێلا ڕەنگە چەواشەكارانە بێت؛ چونكە ڕژێمی ئێران چەندین دەیەی بەسەر بردووە لە بنیاتنانی «ئابووریی جەنگ» و بیرۆكراسییەكی ڕەگداكوتاو كە ئامادەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە ناهاوسەنگەكان، جگە لەوەی خاوەنی سنووری وشكانییە لەگەڵ ١٥ وڵاتدا كە ڕێگەی جێگرەوەی بۆ دابین دەكەن بۆ هەناسەدان لە ڕێگەی عێراق، توركیا و ڕووسیاوە.
لە نێوان ئارەزووی تڕەمپ بۆ چوونەدەرەوەی خێرا لە «چڵپاوی» جەنگ و واقیعی كەللەرەقیی ئێراندا، جیهان ئەمڕۆ لەبەردەم بەرمیلێكی باروتدا وەستاوە؛ چونكە گەمارۆكە تەنها كەشتییەكان ناكاتە ئامانج، بەڵكو سەقامگیری تەواوی سیستەمی دارایی جیهانی دەخاتە بەر مەترسییەكی گەورەوە.